Postbiotyki to przygotowane składniki wspierające zdrowie jelit, powstające po fermentacji składników odżywczych przez korzystne mikroorganizmy, które następnie zostają inaktywowane i przekształcone w stabilną formę. Mówiąc prościej, dostarczają wybranych komórek mikroorganizmów, ich składników oraz związanego z nimi materiału fermentacyjnego bez konieczności przeżycia żywych bakterii podczas przechowywania lub trawienia.
Czym są postbiotyki? Postbiotyki są preparatami zawierającymi inaktywowane mikroorganizmy, ich składniki lub oba te elementy, które mogą przynosić korzyści zdrowotne. Powstają w procesie fermentacji mikrobiologicznej, a następnie są przetwarzane do stabilnej formy gotowej do stosowania.
Ta krótka definicja ma znaczenie, ponieważ termin „postbiotyk” bywa często używany bardzo swobodnie. Prawdziwy postbiotyk nie jest po prostu dowolnym składnikiem fermentowanym ani marketingowym hasłem związanym ze zdrowiem. Ma konkretną definicję naukową, która pomaga świadomie porównywać etykiety produktów, deklarowane korzyści oraz rozwiązania wspierające zdrowie jelit i oś jelita–mózg.
Czym są postbiotyki? Proste wyjaśnienie
Postbiotyki są użytecznym efektem fermentacji mikrobiologicznej po zakończeniu aktywności mikroorganizmów. Zgodnie z naukowym konsensusem ISAPP, postbiotyk to preparat zawierający nieożywione mikroorganizmy i/lub ich składniki, który może przynosić korzyści zdrowotne gospodarzowi.
Kluczowym słowem w tej definicji jest „preparat”. Postbiotyk nie jest przypadkową pozostałością po fermentacji. Jest to dokładnie określona mieszanina, która może zawierać nieaktywne całe komórki mikroorganizmów, fragmenty komórek oraz związki powstające podczas fermentacji składników odżywczych. Gotowy preparat powinien być powiązany z określonymi korzyściami opisywanymi w badaniach naukowych.
Definicja bez specjalistycznego języka
Fermentację można porównać do etapu pracy wykonywanej przez mikroorganizmy. Mikroorganizmy oddziałują ze składnikami odżywczymi i wytwarzają użyteczne związki biologicznie aktywne. Następnie ich aktywność zostaje celowo zakończona. Pozostały materiał jest przetwarzany do gotowego preparatu, który można badać, standaryzować, przechowywać i stosować w powtarzalny sposób.
To odróżnia postbiotyk od zwykłego spożywania żywności fermentowanej, gdzie zawartość składników mikrobiologicznych może różnić się w zależności od receptury, sposobu przygotowania, przechowywania czy wielkości porcji. Suplement zawierający postbiotyk jest projektowany tak, aby dostarczać bardziej określony preparat.
Co powinna zawierać etykieta produktu?
Przejrzysta etykieta powinna wskazywać zastosowany składnik postbiotyczny, sposób stosowania, standardy jakości oraz obszar codziennego wsparcia, dla którego produkt został opracowany.
Nie powinna opierać się wyłącznie na ogólnych określeniach takich jak „dobro fermentacji” czy „mieszanka wspierająca mikrobiom”. Im bardziej przejrzyste informacje, tym łatwiej ocenić związek produktu z dostępnymi badaniami naukowymi.
PRIME NEXT GENERATION rozwija koncepcję opartą na postbiotykach. Formuły bazują na stabilnych składnikach mikrobiologicznych niewymagających obecności żywych bakterii i zostały opracowane z myślą o wspieraniu zdrowia jelit, równowagi mikrobioty oraz osi jelita–mózg.
Jak powstają postbiotyki podczas fermentacji?
Postbiotyki rozpoczynają swoją drogę od odpowiednio dobranych mikroorganizmów oraz składników odżywczych. W trakcie fermentacji mikroorganizmy tworzą mieszaninę zawierającą składniki komórkowe oraz różnorodne związki biologicznie aktywne. Następnie preparat jest inaktywowany i stabilizowany, dzięki czemu końcowy produkt nie zależy od obecności żywych organizmów.
Dokładny proces może różnić się pomiędzy producentami, jednak podstawowy schemat pozostaje podobny: fermentacja, inaktywacja, stabilizacja, kontrola jakości oraz przygotowanie gotowej formuły.
Fermentacja tworzy materiał wyjściowy
Fermentacja jest naturalnym procesem mikrobiologicznym, jednak produkcja składników wykorzystywanych w suplementach odbywa się w kontrolowanych warunkach. Wyselekcjonowane mikroorganizmy rozwijają się w obecności odpowiednich składników odżywczych, a ich aktywność prowadzi do powstania złożonej mieszaniny biologicznej.
Mieszanina ta może zawierać całe komórki mikroorganizmów, ich fragmenty oraz związki powstające podczas fermentacji.
Nie każdy składnik powstały podczas fermentacji automatycznie staje się postbiotykiem. Zgodnie z definicją ISAPP preparat powinien zawierać inaktywowane mikroorganizmy, ich składniki lub oba te elementy. Metabolity mogą stanowić część preparatu, ale same w sobie nie wyczerpują definicji postbiotyku.
Inaktywacja jest cechą, a nie wadą
Po zakończeniu fermentacji mikroorganizmy są celowo inaktywowane, najczęściej przy użyciu kontrolowanych procesów technologicznych, takich jak odpowiednio dobrana obróbka cieplna.
To właśnie ten etap odróżnia postbiotyki od preparatów zawierających żywe kultury bakterii. Gotowy preparat dostarcza wybrane składniki mikrobiologiczne bez konieczności zachowania żywotności mikroorganizmów.
Dzięki temu codzienne stosowanie może być bardziej przewidywalne. Nie ma potrzeby utrzymywania żywych bakterii podczas transportu, przechowywania czy podróży. Nadal należy przestrzegać zaleceń producenta, ponieważ wysoka temperatura, wilgoć czy czas mogą wpływać na jakość wielu suplementów diety, jednak postbiotyki zwykle nie wymagają przechowywania w lodówce.
Postbiotyki a prebiotyki i probiotyki
Postbiotyki, prebiotyki i probiotyki są ze sobą powiązane, ale nie są tym samym.
Prebiotyki stanowią pożywkę dla wybranych mikroorganizmów jelitowych. Probiotyki dostarczają żywe mikroorganizmy. Postbiotyki natomiast dostarczają inaktywowane komórki mikroorganizmów, ich składniki lub oba te elementy, często wraz ze związkami powstałymi podczas fermentacji.
| Kategoria | Co dostarcza? | Najważniejsza różnica praktyczna |
|---|---|---|
| Prebiotyki | Błonnik lub związki wykorzystywane przez mikroorganizmy jelitowe | Zależą od aktywności mikroorganizmów obecnych w jelitach |
| Probiotyki | Żywe mikroorganizmy | Muszą zachować żywotność podczas przechowywania i stosowania |
| Postbiotyki | Inaktywowane mikroorganizmy, ich składniki lub oba elementy | Nie wymagają przeżycia żywych bakterii |
Dlaczego ta różnica ma znaczenie?
Wiele osób testuje różne rozwiązania wspierające zdrowie jelit, zanim znajdzie takie, które będzie łatwe do regularnego stosowania.
Niektóre preparaty wymagają przechowywania w lodówce, stosowania o określonych porach lub budzą pytania dotyczące przeżywalności żywych bakterii podczas transportu i przechodzenia przez przewód pokarmowy.
Postbiotyki eliminują konieczność zachowania żywotności mikroorganizmów.
Nie oznacza to, że jedna kategoria jest zawsze lepsza od drugiej. Oznacza natomiast, że mechanizm działania i sposób stosowania są odmienne.
Dla osób poszukujących prostego i stabilnego rozwiązania postbiotyki mogą stanowić wygodną alternatywę dla preparatów opartych na żywych kulturach bakterii.
Jak porównywać dostępne rozwiązania?
Najlepiej rozpocząć od określenia celu.
Jeżeli najważniejszy jest komfort trawienny, regularność wypróżnień lub wsparcie w przypadku okazjonalnych wzdęć, warto szukać preparatów opracowanych z myślą o równowadze jelitowej.
Jeżeli priorytetem jest równowaga nastroju, koncentracja lub codzienne funkcjonowanie osi jelita–mózg, warto zwrócić uwagę na formuły zaprojektowane właśnie w tym kierunku.
Następnie należy przeanalizować dostępne badania naukowe. Rzetelny produkt powinien jasno wyjaśniać, dlaczego zastosowano określony składnik, jakie dane naukowe go wspierają oraz jak wygląda zalecana codzienna suplementacja.
Dlaczego postbiotyki są stabilne i wygodne w stosowaniu?
Postbiotyki są stabilne, ponieważ zawarte w nich mikroorganizmy zostały wcześniej inaktywowane.
Ich działanie nie zależy od utrzymania żywych bakterii aż do momentu spożycia. To jedna z głównych cech odróżniających postbiotyki od wielu preparatów zawierających żywe kultury bakterii.
Dzięki temu postbiotyki często mogą być przechowywane bez konieczności chłodzenia.
Dla wielu osób nie jest to wyłącznie kwestia technologiczna. Stabilność wpływa również na wygodę codziennego stosowania.
Produkt, który można przechowywać w szafce, torbie podróżnej czy biurku, jest po prostu łatwiejszy do regularnego stosowania.
Regularność sprzyja budowaniu nawyku
Najlepsza suplementacja to zwykle taka, którą można stosować regularnie przez dłuższy czas.
Postbiotyki pomagają ograniczyć jeden z najczęściej pojawiających się problemów związanych z preparatami zawierającymi żywe mikroorganizmy – konieczność utrzymania ich żywotności.
Nie zwalnia to z przestrzegania zaleceń producenta, ale może upraszczać codzienną rutynę.
Jest to szczególnie istotne dla osób, które chcą ograniczyć liczbę suplementów lub uniknąć skomplikowanych schematów suplementacyjnych.
Jedna stabilna formuła może być łatwiejsza do wdrożenia niż kilka preparatów wymagających specjalnych warunków przechowywania.
Stabilność nie oznacza nieograniczonej trwałości
Brak konieczności chłodzenia nie oznacza, że produkt jest odporny na wszystkie warunki przechowywania.
Suplementy diety nadal powinny być przechowywane zgodnie z zaleceniami producenta, zwykle w suchym miejscu, z dala od nadmiernej wilgoci i wysokiej temperatury.
Warto również zwracać uwagę na informacje dotyczące jakości produkcji, kontroli jakości oraz sposobu stosowania.
Dobre marki powinny jasno komunikować te informacje i umożliwiać konsumentowi ocenę produktu na podstawie konkretnych danych, a nie wyłącznie haseł marketingowych.
Jak postbiotyki mogą wspierać oś jelita–mózg?
Oś jelita–mózg jest systemem komunikacji pomiędzy przewodem pokarmowym a układem nerwowym. Badania sugerują, że postbiotyki mogą wspierać środowisko jelitowe uczestniczące w procesach związanych z tą komunikacją.
Oś jelita–mózg opisuje dwukierunkową komunikację pomiędzy przewodem pokarmowym a mózgiem.
Sygnały przekazywane są za pośrednictwem układu nerwowego, układu odpornościowego, mikrobioty oraz licznych związków biologicznie aktywnych.
Z tego powodu zdrowie jelit może wpływać nie tylko na trawienie, ale również na samopoczucie i codzienne funkcjonowanie.
Zdrowie jelit jako punkt wyjścia
Równowaga mikrobioty oraz prawidłowe funkcjonowanie bariery jelitowej są ważnymi elementami osi jelita–mózg.
Badania wskazują, że postbiotyki mogą uczestniczyć w procesach związanych z utrzymaniem zdrowego środowiska jelitowego.
Naukowcy analizują również ich potencjalny wpływ na procesy związane z komunikacją pomiędzy jelitami a mózgiem, choć obszar ten wymaga dalszych badań.
Nie oznacza to, że postbiotyki leczą zaburzenia nastroju lub zastępują opiekę medyczną.
Oznacza natomiast, że zdrowie jelit stanowi jeden z elementów wpływających na codzienne samopoczucie.
Komfort trawienny, koncentracja i codzienne funkcjonowanie
Badania nad osią jelita–mózg wskazują, że komfort trawienny i codzienne funkcjonowanie organizmu są ze sobą powiązane.
Osoby odczuwające dyskomfort trawienny często zwracają uwagę również na pogorszenie koncentracji lub samopoczucia.
Dlatego coraz więcej badań analizuje znaczenie mikrobioty oraz składników wspierających zdrowie jelit w kontekście codziennego dobrostanu.
W przypadku postbiotyków szczególne znaczenie ma fakt, że dostarczają one przygotowane składniki mikrobiologiczne bez konieczności przeżycia żywych bakterii.
Badania wskazują, że takie podejście może stanowić interesujący kierunek wspierania zdrowia jelit oraz osi jelita–mózg.
Realistyczne spojrzenie na wsparcie osi jelita–mózg
Komunikacja pomiędzy jelitami a mózgiem jest niezwykle złożona.
Nie istnieje pojedynczy składnik, który samodzielnie odpowiada za dobre samopoczucie, koncentrację czy równowagę emocjonalną.
Postbiotyki należy traktować jako element szerszej strategii obejmującej odpowiednią dietę, aktywność fizyczną, sen oraz ograniczanie przewlekłego stresu.
Takie holistyczne podejście najlepiej wpisuje się w aktualny stan wiedzy dotyczącej osi jelita–mózg i zdrowia mikrobioty.
Jak zwiększyć ilość postbiotyków w codziennej diecie?
Naturalne procesy prowadzące do powstawania bioaktywnych składników mikrobiologicznych można wspierać poprzez dietę bogatą w błonnik oraz produkty fermentowane. Suplementy mogą natomiast dostarczać bardziej standaryzowane preparaty postbiotyczne.
Postbiotyki można wspierać zarówno poprzez codzienną dietę, jak i poprzez odpowiednio dobraną suplementację.
Choć te dwa podejścia są ze sobą powiązane, nie są identyczne i pełnią nieco odmienne funkcje.
Zacznij od produktów fermentowanych i błonnika
Produkty fermentowane, takie jak jogurt, kefir, kiszona kapusta, kimchi, miso czy tempeh, mogą stanowić element zróżnicowanej diety wspierającej zdrowie jelit.
Równie ważne są produkty bogate w błonnik, takie jak:
- płatki owsiane,
- rośliny strączkowe,
- warzywa,
- owoce,
- orzechy,
- nasiona.
Błonnik dostarcza mikroorganizmom jelitowym składników odżywczych niezbędnych do ich aktywności metabolicznej.
Wspieranie różnorodności mikrobioty poprzez zróżnicowaną dietę pozostaje jednym z najważniejszych elementów dbania o zdrowie jelit.
Jeżeli przewód pokarmowy jest wrażliwy, nowe produkty warto wprowadzać stopniowo i obserwować reakcję organizmu.
Osoby cierpiące na przewlekłe dolegliwości przewodu pokarmowego powinny skonsultować sposób żywienia z lekarzem lub dietetykiem.
Suplementacja jako uzupełnienie codziennej rutyny
Suplementacja może być pomocna dla osób poszukujących bardziej przewidywalnego sposobu dostarczania określonych składników mikrobiologicznych.
W przeciwieństwie do żywności, suplement dostarcza określoną porcję składnika w standaryzowanej ilości.
Przy wyborze produktu warto zwrócić uwagę na:
- dokładną nazwę składnika postbiotycznego,
- wielkość porcji,
- jakość produkcji,
- wyniki badań naukowych dotyczących zastosowanego składnika,
- zalecenia dotyczące stosowania i przechowywania.
Celem nie powinno być gromadzenie wielu produktów, ale wybór rozwiązania, które jest przejrzyste, wiarygodne i możliwe do regularnego stosowania.
Na co zwrócić uwagę przy wyborze suplementu z postbiotykami?
Dobry suplement zawierający postbiotyki powinien jasno określać zastosowany składnik, sposób stosowania, standardy jakości oraz obszar codziennego wsparcia. Deklarowane korzyści powinny być zgodne z dostępnymi badaniami naukowymi.
Wybór suplementu nie powinien być oparty wyłącznie na atrakcyjnych hasłach marketingowych.
Im więcej przejrzystych informacji udostępnia producent, tym łatwiej ocenić jakość produktu.
Jakość i przejrzystość informacji
Warto zwracać uwagę na informacje dotyczące procesu produkcji oraz kontroli jakości.
Do elementów zwiększających wiarygodność produktu należą między innymi:
- produkcja zgodna z zasadami Dobrej Praktyki Produkcyjnej (GMP),
- badania jakości wykonywane przez niezależne laboratoria,
- dokładne informacje dotyczące składu i porcji,
- przejrzyste instrukcje stosowania.
PRIME NEXT GENERATION zwraca szczególną uwagę na jakość składników, przejrzystość etykiet oraz zgodność komunikacji z aktualną wiedzą naukową.
Takie informacje nie zastępują badań dotyczących składnika, ale pomagają ocenić jakość całego produktu.
Wybieraj produkt zgodnie z celem stosowania
Najlepszy suplement to taki, który odpowiada indywidualnym potrzebom.
Osoby koncentrujące się na zdrowiu jelit, równowadze mikrobioty, komforcie trawiennym oraz osi jelita–mózg powinny wybierać produkty opracowane właśnie z myślą o tych obszarach.
W przypadku postbiotyków warto zwrócić uwagę nie tylko na nazwę kategorii, ale również na konkretne składniki wykorzystane w formule.
Nie wszystkie preparaty postbiotyczne są identyczne i nie wszystkie były badane w taki sam sposób.
Najbardziej wartościowe są produkty, które jasno wskazują zastosowany składnik oraz prezentują dane naukowe dotyczące jego wykorzystania.
Postbiotyki jako element zdrowego stylu życia
Postbiotyki nie są skrótem do zdrowia ani zamiennikiem prawidłowych nawyków.
Najlepiej funkcjonują jako część szerszego podejścia obejmującego:
- zróżnicowaną dietę,
- odpowiednie nawodnienie,
- regularną aktywność fizyczną,
- wystarczającą ilość snu,
- ograniczanie przewlekłego stresu.
Jeżeli jesteś w ciąży, karmisz piersią, przyjmujesz leki lub pozostajesz pod opieką lekarską, przed rozpoczęciem suplementacji skonsultuj się z lekarzem lub innym wykwalifikowanym pracownikiem ochrony zdrowia.
Najczęściej zadawane pytania
Czym są postbiotyki?
Postbiotyki są preparatami zawierającymi inaktywowane mikroorganizmy, ich składniki lub oba te elementy, które mogą przynosić korzyści zdrowotne. Powstają w procesie fermentacji, a następnie są przekształcane do stabilnej formy niewymagającej obecności żywych bakterii.
Czy postbiotyki są żywe?
Nie. Mikroorganizmy obecne w preparacie postbiotycznym są inaktywowane. Dzięki temu postbiotyki nie wymagają zachowania żywotności podczas przechowywania ani przechodzenia przez przewód pokarmowy.
Czym postbiotyki różnią się od prebiotyków?
Prebiotyki są składnikami, najczęściej rodzajami błonnika, które stanowią pożywkę dla mikroorganizmów jelitowych. Postbiotyki są natomiast przygotowanymi składnikami mikrobiologicznymi zawierającymi inaktywowane mikroorganizmy lub ich składniki. Obie grupy wspierają zdrowie jelit w odmienny sposób.
Czy można pozyskiwać postbiotyki z żywności?
Produkty fermentowane i żywność bogata w błonnik mogą wspierać środowisko jelitowe oraz procesy związane z aktywnością mikroorganizmów. Nie oznacza to jednak, że każda żywność fermentowana spełnia definicję postbiotyku. Suplement może dostarczać bardziej standaryzowany preparat o określonym składzie.
Czy postbiotyki wspierają oś jelita–mózg?
Badania sugerują, że postbiotyki mogą wspierać środowisko jelitowe uczestniczące w komunikacji zachodzącej na osi jelita–mózg. Nie oznacza to leczenia zaburzeń psychicznych ani zastępowania opieki medycznej, ale wskazuje na potencjalną rolę zdrowia jelit w codziennym samopoczuciu i funkcjonowaniu organizmu.
Gotowy, aby włączyć postbiotyki do codziennej rutyny?
Jeżeli trafiłeś do tego artykułu z pytaniem „czym są postbiotyki?”, praktyczna odpowiedź jest prosta: są one stabilnym sposobem dostarczania wybranych składników mikrobiologicznych wspierających zdrowie jelit bez konieczności stosowania żywych bakterii.
Postbiotyki stanowią interesujący kierunek rozwoju nauki o mikrobiocie, ponieważ łączą stabilność stosowania z coraz większą liczbą badań dotyczących zdrowia jelit, odporności oraz osi jelita–mózg.
Badania wskazują, że postbiotyki mogą uczestniczyć w procesach związanych z:
- utrzymaniem równowagi mikrobioty jelitowej,
- wspieraniem funkcjonowania bariery jelitowej,
- komfortem trawiennym,
- komunikacją zachodzącą na osi jelita–mózg,
- procesami związanymi z funkcjonowaniem układu odpornościowego.
Zakres tych korzyści zależy jednak od konkretnego preparatu, zastosowanych składników oraz jakości dostępnych badań naukowych.
POSTBIOTYK SuperBiotics™ od PRIME NEXT GENERATION został opracowany z myślą o codziennym wspieraniu zdrowia jelit i równowagi organizmu.
Formuła zawiera składniki postbiotyczne pochodzące z wyselekcjonowanych szczepów mikroorganizmów oraz dodatkowo:
- witaminę D,
- foliany (witaminę B9).
Dzięki temu produkt łączy postbiotyki z zatwierdzonymi oświadczeniami zdrowotnymi dotyczącymi odporności i funkcjonowania organizmu.
- Witamina D pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego.
- Foliany pomagają w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego.
- Foliany pomagają w utrzymaniu prawidłowych funkcji psychologicznych.
- Foliany przyczyniają się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia.
Najlepsze rezultaty przynosi połączenie świadomej suplementacji z odpowiednio zbilansowaną dietą, aktywnością fizyczną, odpowiednią ilością snu oraz codzienną troską o zdrowie jelit.
Jeżeli interesują Cię postbiotyki, wybieraj produkty o przejrzystym składzie, jasno określonych składnikach oraz komunikacji opartej na aktualnej wiedzy naukowej. To właśnie takie podejście pozwala budować długofalowe wsparcie zdrowia jelit, mikrobioty i osi jelita–mózg.
ŹRÓDŁA WIEDZY
- International Scientific Association of Probiotics and Prebiotics (ISAPP). The ISAPP Consensus Statement on the Definition and Scope of Postbiotics (Stanowisko ISAPP dotyczące definicji i zakresu postbiotyków). Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2021.
- National Center for Biotechnology Information (NCBI). Postbiotics: Current Trends in Food and Pharmaceutical Industry (Postbiotyki – aktualne kierunki rozwoju w przemyśle spożywczym i farmaceutycznym). Frontiers in Nutrition, 2022.
- National Center for Biotechnology Information (NCBI). Postbiotics as an Emerging Strategy for Gut Health (Postbiotyki jako rozwijająca się strategia wspierania zdrowia jelit). Nutrients, 2023.
- National Center for Biotechnology Information (NCBI). The Concept of Postbiotics (Koncepcja postbiotyków i ich potencjalne zastosowania zdrowotne). Nutrients, 2020.
- World Gastroenterology Organisation. Probiotics and Prebiotics (Probiotyki i prebiotyki – aktualne wytyczne i definicje). WGO Global Guidelines.
- National Center for Biotechnology Information (NCBI). Gut Microbiota's Effect on Mental Health (Wpływ mikrobioty jelitowej na zdrowie psychiczne i funkcjonowanie osi jelita–mózg). Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health, 2018.
- Harvard Health Publishing. The Gut-Brain Connection (Oś jelita–mózg i jej znaczenie dla zdrowia). Harvard Medical School.
- National Center for Biotechnology Information (NCBI). Role of Short-Chain Fatty Acids in Gut Health and Disease (Rola krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych w zdrowiu jelit). Advances in Immunology, 2019.
- National Center for Biotechnology Information (NCBI). Postbiotics and Immune Function (Postbiotyki i funkcjonowanie układu odpornościowego). Nutrients, 2023.
- National Center for Biotechnology Information (NCBI). Postbiotics and the Gut-Brain Axis (Postbiotyki a oś jelita–mózg). Nutrients, 2023.
- Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej. Mikrobiota jelitowa – czym jest i jak o nią dbać? (Znaczenie mikrobioty jelitowej dla zdrowia organizmu). NCEŻ, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH.
- Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej. Mikrobiota jelitowa a odporność organizmu (Związek mikrobioty jelitowej z funkcjonowaniem układu odpornościowego). NCEŻ, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH.
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Digestive Diseases (Zdrowie przewodu pokarmowego i funkcjonowanie układu trawiennego). National Institutes of Health.
- Frontiers in Microbiology. Postbiotics and Their Emerging Role in Human Health (Postbiotyki i ich rosnąca rola w zdrowiu człowieka). Frontiers Media, 2020.
